Istorijski razvoj zaloge
Zaloga je jedno od najstarijih i najšire prihvaćenih sredstava obezbeđenja potraživanja. Različiti oblici zaloge postojali su još u mesopotamskom i hetitskom pravu. U to vreme u zalogu su se mogli dati čak i članovi dužnikove porodice, na primer sinovi, što je danas nezamislivo.
Tek je u rimskom pravu zaloga dobila poseban naziv (pignus) i osnovna načela. Razlikovale su se zaloga sa predajom stvari u državinu (pignus cum possessione) i zaloga bez predaje u državinu (hypotheca), a zalagati su se mogla i potraživanja. Justinijanov kodeks već je poznavao zalogu na stvarima i na potraživanjima, uključujući i zalogu bez predaje u državinu.
Vremenom se razvilo načelo javnosti, čija je svrha bila da treća lica mogu saznati da je određena imovina založena i da ne mogu računati na to da će se iz nje namiriti za svoja potraživanja prema njenom vlasniku.
Zaloga u srpskom pravu
U srpskom pravu zaloga na pokretnim stvarima dugo je imala stvarnopravni karakter (in rem). Prema Zakonu o obligacionim odnosima, založno pravo na pokretnoj stvari nastajalo je predajom stvari poveriocu u državinu, dok je za zalogu potraživanja bilo dovoljno obavestiti dužnika tog potraživanja.
Načelo javnosti ostvarivalo se samo delimično. Kod pokretnih stvari zaloga je bila uočljiva po prenosu državine. Kod potraživanja je obaveštenje dobijao samo dužnik, pa treća lica nisu mogla znati da je potraživanje založeno. To je često dovodilo do sporova o prvenstvu između založnog poverioca i drugih poverilaca.
Ovaj problem rešen je Zakonom o založnom pravu na pokretnim stvarima i pravima upisanim u registar iz 2005. godine, kojim je uveden javni registar zaloge. Upisom se obezbeđuje javnost založnog prava i rešava pitanje prvenstva između državinske i bezdržavinske zaloge. Prvenstvo pripada upisanom založnom poveriocu, bez obzira na to kada je stvar predata u državinu ili kada je zaključen ugovor o zalozi. Time se obezbeđuje pravna sigurnost poverilaca i trećih lica, jer se nakon upisa svako ko zanemari upisano založno pravo po samom zakonu smatra nesavesnim.
Zaloga u građevinskoj i infrastrukturnoj praksi
Na građevinskim i infrastrukturnim projektima zaloga na potraživanjima ima posebnu ulogu. Izvođači često zalažu svoja buduća potraživanja prema naručiocu u korist banke kako bi obezbedili finansiranje radova. Banke se oslanjaju na plaćanja po ugovoru o građenju kao izvor otplate. Upis založnog prava daje im prvenstvo u odnosu na druge poverioce, čak i kada obezbeđeno potraživanje nastane nakon što je drugi poverilac već stekao potraživanje prema istom dužniku.
Zadržani iznos u ugovorima o građenju
Ugovori zasnovani na FIDIC uslovima, koji se široko primenjuju na većim projektima u Srbiji, gotovo uvek predviđaju zadržani iznos (retention sum). Iako se u praksi ovaj mehanizam naziva retencijom, on se razlikuje od prava zadržavanja stvari u smislu Zakona o obligacionim odnosima. Reč je o ugovornom pravu naručioca da zadrži deo overene vrednosti radova kao obezbeđenje za uredno izvršenje radova i otklanjanje nedostataka.
Mehanizam je jednostavan. Naručilac zadržava određeni procenat iznosa po svakoj privremenoj situaciji do završetka radova ili do isteka roka za otklanjanje nedostataka. Naručilac tako stiče potraživanje prema izvođaču u trenutku overe svake privremene situacije, dok izvođač stiče pravo na isplatu zadržanog iznosa tek po potpunom izvršenju svojih obaveza.
Iako se često posmatra kao sredstvo obezbeđenja, zadržani iznos po svojoj pravnoj prirodi nije zaloga. Naručilac ne može steći založno pravo na sopstvenom novcu. Čak i kada bi se pretpostavilo da je u korist naručioca uspostavljena zaloga, ona bi prestala po samom zakonu usled sjedinjenja prava (confusio).
Sukob interesa naručioca i banke
Do sukoba u praksi dolazi kada izvođač založi banci svoja potraživanja prema naručiocu, a potom ne izvrši ugovorne obaveze. Naručilac tada koristi zadržani iznos da plati trećim licima završetak radova ili otklanjanje nedostataka. Banka, međutim, smatra da je zadržani iznos deo potraživanja izvođača i da ima pravo prvenstva pri naplati. Iz ugla banke, taj iznos funkcioniše kao „skrivena zaloga“ u korist naručioca koja podriva prvenstvo stečeno upisom.
Iz ugla naručioca, zadržani iznos ne čini deo potraživanja izvođača sve dok izvođač ne ispuni svoje obaveze. Taj iznos za naručioca predstavlja vrednost neizvedenih radova koje je morao da poveri i plati drugima.
Zbog toga banke zahtevaju da se zadržani iznos isplati neposredno njima, dok naručioci smatraju da imaju pravo da njime pokriju troškove nastale zbog neispunjenja obaveza izvođača. Mogućnost banke da u takvoj situaciji od naručioca naplati zadržani iznos veoma je ograničena, a u većini slučajeva takva naplata nije moguća.
Prvenstvo prava i dospelost zadržanog iznosa
Prvenstvo banke u odnosu na druge poverioce izvođača je nesporno. Pitanje je da li naručilac ima prvenstvo u odnosu na banku kada je reč o zadržanom iznosu. Kada bi se zadržani iznos smatrao zalogom ustanovljenom u korist naručioca, odgovor bi bio potvrdan. Međutim, zadržani iznos predstavlja deo ugovorene cene za radove i usluge koje je izvođač dužan da izvrši. Kada se koristi za pokriće troškova neizvedenih radova ili otklanjanja nedostataka, time se ugovorena cena umanjuje zbog nepotpunog izvršenja.
Činjenica da je zadržani iznos prethodno bio obuhvaćen overenim privremenim situacijama ne menja njegovu pravnu prirodu. Drugačije tumačenje narušilo bi načelo jednake vrednosti uzajamnih davanja, a zadržani iznos bi poprimio karakter avansa za buduće radove. Sam Zakon o obligacionim odnosima predviđa da poverilac u slučaju delimičnog neispunjenja može, između ostalog, zahtevati sniženje cene.
Drugo odlučujuće pitanje jeste dospelost založenog potraživanja. Prema Zakonu o obligacionim odnosima, založni poverilac može naplatiti potraživanje tek kada ono dospe. U ugovorima zasnovanim na FIDIC uslovima, potraživanje izvođača na isplatu zadržanog iznosa ne dospeva overom privremenih situacija. Polovina zadržanog iznosa dospeva izdavanjem potvrde o preuzimanju radova (Taking-Over Certificate), a druga polovina po isteku roka za otklanjanje nedostataka, pod uslovom da naručilac taj iznos već nije iskoristio.
Banka, prema tome, može zahtevati isplatu zadržanog iznosa samo ako je izvođač u celosti izvršio obaveze u skladu sa ugovorom. Potraživanje dospeva samo u delu koji naručilac nije iskoristio.
S obzirom na pravnu prirodu zadržanog iznosa, a naročito na uslove nastanka i dospelosti potraživanja na njegovu isplatu, banka se prema naručiocu ne može pozivati na prvenstvo pre nego što se ti uslovi ispune. Do tada naručilac može koristiti zadržani iznos u skladu sa ugovorom. Upis založnog prava banke na potraživanjima izvođača ne utiče na to ugovorno pravo naručioca.
Pri zasnivanju zaloge banka je dužna da proceni da li je potraživanje podobno kao sredstvo obezbeđenja, uzimajući u obzir i ugovorne odredbe koje utiču na njegov nastanak i dospelost. Zanemarivanje tih odredaba bilo bi protivno načelu savesnosti i poštenja. Banka svesno prihvata da je reč o budućem i uslovnom potraživanju, čija dospelost zavisi od toga da li je izvođač izvršio svoje obaveze. Zakon o obligacionim odnosima pritom izričito daje dužniku založenog potraživanja, odnosno naručiocu, pravo da prema založnom poveriocu, odnosno banci, istakne sve prigovore koje bi mogao istaći prema svom poveriocu, odnosno izvođaču.
Prebijanje potraživanja u praksi
U praksi naručilac i izvođač ponekad drugačije urede način korišćenja zadržanog iznosa. Kada pravo naručioca na zadržavanje nije sporno, može se dogoditi da naručilac izvođaču obračuna troškove koje je platio trećim licima, a koje je izvođač bio dužan da snosi. Ugovorne strane potom prebijaju svoja uzajamna potraživanja.
Ako su potraživanja izvođača već založena banci, banka može smatrati da se takvim dogovorom umanjuje vrednost založenog potraživanja i da bi time mogla biti oštećena kao poverilac.
Prebijanje se može ostvariti i u sudskom postupku, isticanjem prigovora radi prebijanja ili podnošenjem protivtužbe. Banka stoga nije oštećena sporazumnim prebijanjem između naručioca i izvođača, jer bi naručilac isti prigovor prebijanja mogao istaći i prema banci. Suprotno stanovište bilo bi protivno načelu savesnosti i poštenja.
Prihvatanjem zaloge na potraživanjima banka svesno preuzima rizike koji proizlaze iz osnovnog ugovora o građenju. Ima pravo da naplati potraživanje kada ono dospe i da preduzme mere radi njegovog očuvanja. Naručilac pritom zadržava pravo da raspolaže zadržanim iznosom na način predviđen ugovorom.
Zaključak
Zaloga potraživanja izvođača u korist banke ne ograničava pravo naručioca da zadržani iznos koristi za pokriće svojih troškova. Nastanak i dospelost potraživanja na isplatu zadržanog iznosa određuju se isključivo ugovorom o građenju. Zato svaki poverilac koji prima potraživanje izvođača ustupanjem ili uzima to potraživanje u zalogu mora da se upozna sa ugovornim odredbama o zadržanom iznosu. Upis založnog prava ne utiče na primenu tih odredaba.
Ako banka od naručioca zahteva isplatu zadržanog iznosa, naručilac prema banci može istaći sve prigovore koje bi mogao istaći prema izvođaču. To uključuje prigovor da potraživanje nije nastalo, da još nije dospelo ili da se traži plaćanje za radove koji nisu izvedeni.